Czy system edukacji w Polsce jest dobry? To pytanie nabiera wyjątkowego znaczenia w kontekście nadchodzących zmian. Polski system edukacji stoi przed największą od lat ewolucją, której kluczowe elementy wchodzą w życie już w 2025 i 2026 roku. Główne założenia reform w sposób istotny redefiniują zadania szkół, nauczycieli i samych uczniów. Dlatego dokładna analiza nowych rozwiązań jest dzisiaj niezbędna, aby realnie ocenić jakość i perspektywy polskiej oświaty.
Struktura i podstawowe założenia polskiego systemu edukacji
Podstawowa struktura systemu oświaty w Polsce obejmuje przedszkola, szkoły podstawowe, ponadpodstawowe, szkoły artystyczne oraz sieć placówek oświatowo-wychowawczych i centrów kształcenia zawodowego. Organizację i funkcjonowanie tych podmiotów określa ustawa Prawo oświatowe z 2016 roku.
Pod względem konstrukcyjnym system ten zachowuje ciągłość, ale obecnie doznaje istotnych przekształceń w ramach kompleksowej reformy zwanej Reforma26 lub Kompas Jutra. Reforma ta została rozłożona na wiele lat i składa się z kilku etapów. Koordynuje ją Instytut Badań Edukacyjnych oraz Ośrodek Rozwoju Edukacji.
Reforma26 wprowadza m.in. nowe podstawy programowe, modyfikacje w zakresie egzaminów państwowych oraz istotną zmianę filozofii kształcenia – z modelu encyklopedycznego na praktyczny i rozwijający kluczowe kompetencje.
Nowa podstawa programowa i nauczanie modułowe
Najważniejsza zmiana dotyczy wprowadzenia nowej podstawy programowej dla przedszkoli oraz klas 1 i 4 szkoły podstawowej od 1 września 2026 roku. W kolejnych latach reformą zostaną objęte następne roczniki. Nowa koncepcja nauczania skupia się na ograniczeniu liczby szczegółowych treści do zapamiętania i większym nacisku na praktyczne wykorzystanie wiedzy.
Kompetencje kluczowe – wiedza, umiejętności i sprawczość – stają się głównym celem edukacji. Oznacza to, że programy obejmują mniej szczegółów, a więcej projektów i zadań praktycznych. Wprowadza się moduły interdyscyplinarne, które integrują treści przedmiotowe z takich dziedzin jak język polski, matematyka, geografia, informatyka, historia, etyka, przyroda oraz edukacja dla bezpieczeństwa.
Nauczanie selektywnie skonstruowane jest wokół sześciu bloków tematycznych, zawierających m.in. moduły bezpieczeństwa, edukacji medialnej, filozoficzny, ekonomiczno-finansowy, klimatyczny i kulturalny. Równocześnie cele każdego przedmiotu zostaną ograniczone do maksymalnie ośmiu elementów.
Ocena ucznia, dobrostan i rola nauczyciela
Od 1 września 2025 roku wprowadzone zostaną nowe przedmioty, takie jak edukacja obywatelska i zdrowotna, a także zmiany w podstawie wychowania fizycznego. Równolegle modyfikacji ulega system oceniania. Znika nacisk na oceny cyfrowe na rzecz oceniania opisowego i dostarczania uczniom informacji zwrotnej, co ma wspierać ich indywidualny rozwój.
Kluczowe znaczenie przypisuje się trosce o dobrostan uczniów i nauczycieli. Działania w tej sferze obejmują większą autonomię nauczycieli, intensyfikację szkoleń oraz wdrażanie bezpłatnych studiów podyplomowych. Całościowy program wsparcia realizowany przez Ośrodek Rozwoju Edukacji obejmuje warsztaty przedmiotowe, szkolenia z zakresu modułowego nauczania i zarządzania zmianą. Autonomia edukacyjna nauczycieli wzmacniana jest przez system wspólnej pracy, mentoringu i funkcjonującą sieć współpracy. Wszystko to ma sprzyjać efektywnej wymianie dobrych praktyk.
Zmiany w podręcznikach, godzinach lekcyjnych i egzaminach
Już od roku 2026/2027 wprowadzone zostaną nowe podręczniki dla pierwszoklasistów i czwartoklasistów, dostosowane do zrewidowanej podstawy programowej. W klasach 7 i 8 szkoły podstawowej planuje się ograniczenie liczby godzin lekcyjnych i równomierniejsze rozłożenie materiału. Zmiana ta ma przeciwdziałać nadmiernemu przeciążeniu uczniów oraz skuteczniej promować zdrowy tryb życia i aktywność fizyczną.
Planowana reorganizacja obejmuje również inicjatywę tygodnia projektowego, który będzie fakultatywnym elementem programu nauczania. Z kolei zmiany w egzaminach końcowych, w tym egzaminie ósmoklasisty i maturze, przewidziane są na 2031 rok. Nowe formaty egzaminów mają opierać się w większym stopniu na sprawdzaniu zintegrowanych kompetencji oraz praktycznego myślenia.
Nauczanie zintegrowane i elastyczność edukacji
Kluczową cechą Reformy26 jest nauczanie modułowe i integracja tematyczna. W praktyce oznacza to, że treści programowe różnych przedmiotów zostają przeniknięte przez wspólne konteksty i wyzwania. Stymuluje to rozwój umiejętności transferu wiedzy oraz lepszą adaptację do zmieniającej się rzeczywistości społecznej i gospodarczej. Modułowa struktura wymaga jednak reorganizacji pracy szkół, dostosowania metod i zatrudnienia nowych materiałów dydaktycznych.
Elastyczność nauczania objawia się również w szeregu fakultatywnych rozwiązań, takich jak moduly fakultatywne, nowatorskie projekty i działania kulturalne czy klimatyczne. Reorganizacja form pracy zbiorowej, systemu oceniania i podejścia do testowania wiedzy ma umożliwić każdemu uczniowi indywidualny rozwój oraz lepsze przygotowanie do wymagań życia dorosłego.
Proces wdrażania i warunki powodzenia reformy
Reforma systemu edukacji realizowana będzie etapowo, począwszy od września 2026 roku w przedszkolach oraz klasach 1 i 4. W kolejnych latach nowa podstawa obejmie następne klasy, a ostateczne zmiany przewidywane są do wdrożenia do roku 2031. Monitorowanie efektów reformy obejmuje śledzenie losów absolwentów od stycznia 2026 roku.
Sukces transformacji zależy od skutecznego szkolenia nauczycieli i dyrektorów oraz aktywnego zaangażowania całego środowiska szkolnego. Zmiany w podstawie programowej muszą uzyskać akceptację Rady ds. monitorowania reformy. Przebieg tej ewolucji zdeterminowany jest przez jakość szkoleń, przepływ informacji i gotowość do wdrażania nowoczesnych metod pracy.
Perspektywy i ocena kierunku zmian
Nowy system edukacji w Polsce zmierza w stronę zwiększenia praktyczności kształcenia, rozwoju kompetencji kluczowych, a także zrównoważenia obciążeń i promowania dobrostanu uczniów oraz nauczycieli. Integracja treści, modułowa struktura nauczania, wsparcie dla kadry i podniesienie jakości oceniania tworzy fundament pod bardziej elastyczny i przyjazny system edukacji.
Ocena, czy system edukacji w Polsce jest dobry, zależy w istocie od skuteczności wdrożenia wszystkich założeń reformy. Dotychczasowe kierunki zmian – mniejsze obciążenie encyklopedyczną wiedzą, nacisk na umiejętności praktyczne i rozwój osobisty oraz troska o klimat szkolny – mogą realnie podnieść jakość edukacji, jeśli reforma zostanie zrealizowana spójnie i konsekwentnie. Ostateczny sukces zależy od sprawnej współpracy środowiska oświatowego i dostosowania się szkół do dynamicznie zmieniających się realiów.
Program Bell to dynamiczny portal edukacyjny, który łączy pasję do języków obcych z wszechstronnym rozwojem osobistym. Tworzymy wartościowe treści w sześciu kluczowych obszarach: językach obcych, edukacji, karierze i biznesie, rozwoju osobistym, podróżach i kulturze oraz poradach praktycznych. Nasze motto „Rozbrzmiewamy w wielu językach” odzwierciedla naszą misję tworzenia przestrzeni, gdzie wiedza i rozwój spotykają się z międzykulturowym dialogiem.